بهداشت دهان و دندان در کودکان

با توجه به سن کودک شرایط متفاوت است. برای کودک زیر 3 سال که هنوز توانایی خارج کردن کامل آب دهانش را ندارد خمیردندان فلوراید دار توصیه نمی شود؛ به جز کودکانی که روی دندان های جلویی پوسیدگی دارند که در این موارد  می توان از خمیردندان دارای فلوراید به صورت لایه بسیار نازک استفاده کرد.  برای سایر کودکان استفاده از خمیردندان فلورایددار متناسب با سن (بر اساس مزه و طعم) ضروری است. در مورد برند، نوع ایرانی استاندارد یا خارجی معتبر  (تقلبی نباشد)می توان استفاده کرد.

از زمان رویش اولین دندان شیری، بهداشت دهان و دندان باید شروع شود. حداقل دوبار در روز (صبح قبل از صبحانه و شب قبل از خواب)باید دندان ها مسواک زده شوند. قطعا دفعات خوردن یا نوشیدن میان وعده های پوسیدگی زا در این مساله نقش دارد و باید بعد از هر بار مصرف ترکیبات شیرین یا چسبناک دندان ها تمیز شوند. نکته مهم تمیز کردن تمام دیواره های هر دندان (سطح جونده، بیرونی و داخلی ) و کل دندان ها به صورت منظم (مثلا شروع از دندان راست بالا و ختم به دندان چپ پایین) در هر بار مسواک زدن است.

فلوراید مشابه تمام ترکیبات دارویی (یا حتی غذایی) در صورت استفاده مناسب مزایای زیادی برای فرد دارد . هیچ مقاله یا تحقیق علمی در مورد اثر  فلوراید  در ایجاد بیماری در انسان وجود ندارد. نکته مهم  استفاده از فلوراید در دوز مناسب است ؛به طوری که در صورت استفاده همزمان از چند منبع فلوراید و بلع آن،میزان فلوراید خون افزایش می یابد و سبب مسمومیت مزمن ، تغییررنگ و لکه های دندانی  به خصوص در کودکان می شود. به همین دلیل برای کودک زیر 3 سال که هنوز توانایی خارج کردن کامل اب دهانش را ندارد، خمیردندان فلوراید دار توصیه نمی شود.اما فلوراید تراپی (در کلینیک، مطب دندانپزشکی یا مدرسه و....) یکی از مؤثرترین روشهای تامین فلوراید و مقاوم سازی ساختمان دندان هاست. در این روش ریسک بلع فلوراید به حداقل می رسد؛ وبرای کودکان زیر یک سال که ریسک بالای پوسیدگی دارند به شکل وارنیش توصیه می شود.

پوسیدگی دندان بیماری چند عاملی است و عوامل متعددی در ایجاد آن نقش دارند. مسواک زدن فقط یکی از راههای رعایت بهداشت دهان است. برای پیشگیری از پوسیدگی کنترل رژیم غذایی ، استفاده از نخ دندان و سایر روشهای کمکی مثل دهانشویه ها ، فلوراید تراپی و فیشورسیلانت بر اساس میزان ریسک پوسیدگی در هر فرد باید مدنظر قرار گیرد.

اصولا به جز خمیردندان های سفید کننده که خاصیت سایندگی زیادی دارند ، در ترکیب سایر خمیردندان ها مواد استانداردی وجود دارد که سالها کارایی خود رانشان داده اند؛ و در صورت استفاده مناسب نه تنها مضر نیستند بلکه به سلامتی دهان کمک می کنند. ذکر این نکته ضروری است که استفاده از خمیردندان دارای فلوراید برای کودکان زیر 3 سال مجاز نیست (خطر بلع فلوراید به صورت روزانه). همچنین خمیردندان های سفید کننده و انواع دارای نیترات (ضد حساسیت) برای کودکان توصیه نمی شود. در ضمن باید ذکر شود که شیرین کننده اکثر خمیردندان ها ساخارین است که به هیچ عنوان اثر پوسیدگی زا  ندارد.

همزمان با رویش اولین دندان شیری، بهداشت دهان و تمیز کردن دندانها و لثه ها شروع می شود. ذکر چند نکته در این زمینه ضروری به نظر می رسد؛ مسؤولیت تمیز نگهداری دندان ها در این سن به عهده والدین است. هر چند ممکن است کودکان  کمی بزرگتر بخواهند مشابه والدین، خودشان مسواک بزنند؛ اما کار اصلی با پدر یا مادر انجام می شود و مسواک زدن کودک به تنهایی، کافی نیست. مساله بعدی موقعیت و روش مسواک زدن است. در مورد کودکان زیر یک سال می توان با در آغوش گرفتن کودک با یک دست (شکل 1)، دندانهای کودک را با دست دیگر تمیز کرد و یا با قرار گرفتن دو والد روبروی یکدیگر(شکل 2)، یکی از والدین کنترل کودک و دیگری تمیز کردن دهان را انجام دهد. وضعیت های متفاوتی را می توان مطرح کرد اما مساله مهم تسلط والد بر دندان ها و دهان کودک است. بعد از رویش اولین دندان می توان آن ها را با مسواک نرم مخصوص گروه سنی زیر 2 سال، مسواک انگشتی ، پارچه یا گاز تمیز همراه با آب، تمیز کرد. نکته دیگر توجه به مصرف شبانه شیر و تمیز کردن دندان ها بعد از هر بار شیر خوردن (با کمی آب و اگر بتوانیم با مسواک یا پارچه نرم به خصوص در مورد دندان های فک بالا)است.

شکل 1

شکل 2

استفاده از دهانشویه ها تا سن 6 سالگی برای کودکان مجاز نیست. دهان شویه ها انواع مختلف و موارد کاربرد متنوع دارند. استفاده از دهانشویه به صورت متداول (مثلا با عنوان کلی دهانشویه کودکان) توصیه نمی شود. دهانشویه های دارای فلوراید را می توان به عنوان روش کمکی در کنترل پوسیدگی های دهان در کودکان با ریسک بالای پوسیدگی (مثلا در دوره درمان های ارتودنسی یا کودکی با پوسیدگی های زیاد بین دندانی)  به صورت هفتگی یا روزانه مصرف کرد (بر اساس تجویز دندانپزشک). سایر دهانشویه ها در موارد خاص مصرف می شود؛ مثلا دهانشویه های دارای کلرهگزیدین در التهابات لثه ای در یک دوره زمانی محدود با تجویز دندانپزشک استفاده می شود.

برای پاسخ به این سوال بهتر است در مورد مسواک زدن در کودکان (در سنین مختلف ) به صورت کلی توضیح داده شود:

روش مسواک زدن در کودکان به صورت افقی است؛ یعنی مسواک به صورت افقی روی دو یا سه دندان قرار می گیرد و با لرزش های کمی به جلو و عقب حرکت داده می شود. این کار برای تمام دندان ها و تمام سطوح تکرار می شود. در هر ناحیه با شمارش آهسته تا 10 شماره، مسواک زدن انجام می شود(شکل 3).

کودکان را بر اساس سن به گروه های مختلفی تقسیم کرده و نکات زیر را در نظر می گیریم: مسؤولیت مسواک زدن در گروه سنی زیر 3سال به عهده والدین است (توضیح کامل تر درپرسش بهداشت دهان در کودک شیرخوار). در گروه سنی 6-3 سال (مثلا 4 ساله) باز هم مسؤولیت اصلی با والدین است؛ هر چند بسیاری از کودکان این گروه سنی دوست دارند خودشان به تنهایی مسواک بزنند اما پرواضح است که هنوز مهارت کافی برای این کاررا ندارند و بعد از مسواک زدن کودک، پدر یا مادر باید با توجیهی مناسب تمام دندان ها را تمیز نمایند. بهترین موقعیت والد برای مسواک زدن( یا نخ دندان کشیدن)  پشت کودک است؛ به صورتی که بتواند  همزمان سر را حمایت کند و دید مناسبی داشته باشد (شکل 4و 5). در گروه سنی 12-6 سال می توان کودک را برای پذیرش مسؤولیت بهداشت دهان آماده کرد؛ به این صورت که کودک خودش مسواک می زند و والدین با نگاه نظارتی کار کودک را تصحیح و تکمیل می کنند تا در انتهای این دوره توانایی مستقل مسواک زدن به صورت کامل کسب شده باشد. در گروه سنی 18-12 سال بیشتر نقش والدین انگیزشی، توجه به تغییرات نوجوانی از جنبه فیزیولوژیک (تغییرات هورمونی) یا رفتاری (عصیانگری و ...) باید باشد. توجه به ظاهر بسیار کمک کننده می تواند باشد.

شکل3

شکل4

شکل5

از زمان تماس دندان ها در کنار هم به طوری که مسواک نتواند تمام سطوح دندانی را تمیز کند نخ دندان باید استفاده شود. معمولا این اتفاق برای دندان های عقب کودک بعد از 3 سالگی رخ می دهد. نخ دندان کشیدن تا اواسط دوران مدرسه باید توسط والدین برای کودک انجام شود. سن به دست آوردن مهارت برای این کار در کودکان متفاوت است ؛شاید مهارت های دستی مثل توانایی بستن بند کفش بتواند زمان آموزش و انتقال مسؤولیت به کودک را نشان دهد. نخ  دندان مورد استفاده همان نخ دندان های رایج بازار است اما می توان از انواع گیره (قلاب) دار که کاربرد راحت تری دارد هم استفاده کرد(شکل 6). در هنگام نخ کشیدن درتماس های محکم دندانی نخ را با حرکت آرام اره ای از تماس به سمت لثه حرکت می دهیم تا حرکت ناگهانی باعث درد یا آزردگی لثه ها نشود. بهتر است شب ها قبل از مسواک زدن نخ دندان استفاده شود (شکل 7).

شکل6

شکل7

رعایت بهداشت برای این گروه از کودکان(و در کل افراد) بسیار اهمیت دارد، زیرا در صورت بروز مشکلات دندانی، درمان دندانپزشکی چند صد برابر سخت تراز مسواک زدن است پس به این بهانه مسواک زدن را تعطیل نکنیم! استفاده از مسواک با سر بسیار کوچک، تغییر نوع خمیردندان( گاهی حذف آن اگر کودک با مزه خمیردندان مشکل دارد) و ازهمه مهم تر دقت در هنگام کار که مسواک به ناحیه های حساس دهان برخورد نکند می تواند به بهبود شرایط کمک کند؛ در کل بهتر است معده کودک هم پر نباشد . استفاده از دهانشویه ها می تواند کمک کننده باشد اما جایگزین نیستند.

اصولا در مواردی که فرد با مسواک دستی بهداشت دهانی خوبی دارد و دهان به خوبی تمیز می شود مسواک برقی ضروری نیست؛ اما استفاده از مسواک برقی مزایایی هم دارد ، اولین مساله بحث انگیزشی آن است؛از نظر علمی اثبات شده است که استفاده از وسیله جدید ( مثلا مسواک برقی)  کاربرد آن  را به خصوص در کوتاه مدت افزایش می دهد؛ این مساله می تواند جهت ایجاد انگیزه و علاقه برای مسواک زدن در کودکان بسیار موثر باشد. اما بعضی از مسواک های برقی با حرکت های خاص واقعا در تمیز کردن دندان ها مؤثرتر هستند و در مواردی به مهارت دست کمتری هم نیاز دارند. بهتر است بر اساس شرایط هر فرد و با پرسش از دندانپزشک برای استفاده از مسواک برقی تصمیم گیری کرد.