پوسیدگی دندانی در کودکان

بهتر است پاسخ به این سوال را در قالب سه عامل مولد پوسیدگی مطرح نماییم:

باکتریها: در حال حاضر واکسن یا دارویی علیه باکتریهای مولد پوسیدگی ساخته نشده است. پس امکان کنترل آنها وجود ندارد.

دندان: با استفاده از موادی همچون فلوراید، بلورهای معدنی‌ای روی دندان تشکیل می‌شوند که در برابر انحلال اسیدی مقاومتر هستند.

مواد غذایی باقیمانده:با رعایت بهداشت از طریق مسواک زدن و کشیدن نخ دندان بصورت مرتب، می‌توان مواد غذایی مورد نیاز باکتریها را از دسترس آنها خارج کرد.

عوامل متعددی در ایجاد پوسیدگی دخیل هستند که از آن جمله می‌توان به کفایت بهداشت دهانی، وضعیت بزاق، تغذیه کودک، سیستم دفاعی دهان و .. اشاره نمود.

در خصوص رعایت بهداشت دهان بهتر است توجه نماییم که توانایی‌های حرکتی کودک در حدی نیست که بتواند دندانهایش را بصورت کامل تمیز کند و بایستی "والدین" دندانهای کودک را مسواک زده و نخ دندان بکشند.

مصرف مواد قندی به طور عام و مصرف شکر به طور خاص یکی از عوامل اساسی در ایجاد پوسیدگی و همچنین کنترل مصرف این مواد یکی از راههای موثر در پیشگیری و کنترل پوسیدگی است .

مسلما این امکان وجود ندارد که ما کاملا از استفاده از شیرینی و شکلات توسط کودک جلوگیری کنیم؛ به چند دلیل: اولا کربوهیدراتها (شامل قندها) به همراه چربی و تا حدودی پروتیین ها از منابع انرژی بدن هستند و بدن یک کودک باید بطور متعادل از این سه منبع برای رشد و انجام فعالیت روزانه استفاده کند. دوما؛ متاسفانه طعم شیرینی اکتسابی نیست بلکه یک کودک به طور ذاتی مزه شیرینی را به عنوان یک طعم مطلوب می شناسد. اما به عنوان مثال، طعم شوری (نمک) اکتسابی است و اگر به یک کودک نمک داده نشود طعم شوری را نخواهد شناخت. مشکل دیگر این است که احساس طعم مطلوب شیرینی پس از مدتی وابسته به مقدار مورد مصرف می شود و پس از هربار برایایجاد احساس مطلوب باید مقدار بیشتری ماده شیرین مصرف گردد (به همین خاطر از شکر در بعضی از منابع به عنوان یک ماده اعتیاد آور یاد می شود). مورد سوم، فرهنگ غذایی غالب است که در زمان شادی و مناسبتهای مختلف شیرینی مصرف شده، به کودک بعنوان پاداش شکلات داده می شود و همچنین مواد قندی و کربوهیدراتها به وفور و به آسانی در دسترس هستند.

به این دلایل عدم جلوگیری کامل از مصرف " شیرینی و شکلات " به صورت یک چالش بین والدین و کودک و نیز عامل احساس گناه در والدین در آمده است.

هنوز راه حل قطعی و جامعی برای حل مشکل مصرف مواد شیرین و ایجاد پوسیدگی و نیز بیماری های غیر واگیر دیگر مثل دیابت و چاقی در نتیجه آن پیدا نشده است. اما موارد زیر برای پیشگیری از پوسیدگی درارتباط با مصرف مواد شیرین توصیه می گردد:

• میزان مصرف شکر در غذاهای دوره نوپایی یا کاملا به صفر و یا به حداقل ممکن برسد.

• "تکرر مصرف" از میزان کلی مصرف در سلامت دندانی کودک مهمتر است. علاوه بر "کاهش" میزان مصرف مواد شیرین، بهتر است کودک "به یکباره" مواد شیرین را مصرف کرده و بعد از آن دندانهایش تمیز شود. (نه اینکه مدام شکلات و شیرینی به میزان زیادی مصرف کند).

• وضعیت فیزیکی کربوهیدرات پوسیدگی زا اهمیت بسیار زیادی دارد. به عنوان مثال یک آب نبات 5 گرمی از یک تافی 5 گرمی چسبنده کمتر پوسیدگی زاست؛ و یا در صورت حل کردن یک قند 2 گرمی در چایی نسبت به جویدن قند، پوسیدگی کمتری ایجاد می گردد.

• زمان مصرف شیرینی جات اهمیت زیادی دارد . به عنوان مثال اگر یک شکلات به همراه ناهار مصرف شود نسبت به زمانی که به تنهایی در بین وعده های اصلی غذا ( صبحانه، ناهار و شام ) میل می‌گردد،کمتر پوسیدگی زاست.همچنین اگر پس از مصرف ماده پوسیدگی زا از مواد حاوی کلسیم و یا مواد سخت که نیاز به جویدن بیشتر دارند (مثل کشک جامد) و یا آدامس فاقد شکر استفاده شود، خطر پوسیدگی کاهش می یابد.

• کربوهیدراتهایی که در کارخانه جات تولید می شوند (فرایندهای بیشتری روی آنها انجام میشود؛ به عنوان مثال شکر با دانه های کوچکتر و یا آردهای با دانه های کوچکتر) بیشتر از کربوهیدراتهایی که به صورت سنتی طبخ می شوند پوسیدگی زا هستند. (مثلا نان سنگکی که در تنور طبخ می شود از نان سفیدی که در فرهای نان پزی طبخ می شود پوسیدگی زایی کمتری دارد)

• می‌توان از محصولات حاوی قندهای جایگزین شکر (که البته مورد تایید باشند) استفاده نمود.

• در کل به دلیل اینکه امروزه کاملا اثبات شده که عوامل ایجاد بیماری‌های دهان و پوسیدگی و بیماری‌های غیر واگیر دیگر مثل دیابت، بیماری قلبی و تعدادی از سرطانها با چاقی و رژیم غذایی ارتباط تنگاتنگی دارد، باید میزان کلی مصرف کربوهیدراتها (از جمله قندها) به حداقل ممکن برسد.

• نباید در اینجا فراموش نمود که میوه های خشک و مواد طبیعی شیرین (حاوی قندهای طبیعی) مثل خرما و عسل و مواد مشابه هم پوسیدگی زا هستند و اگرچه می توانند جایگزین خوبی برای قندهای صنعتی (مثل شکر) باشند، در خصوص آنها نیز بایستی تمهیدات پیشگیری از پوسیدگی را در نظر داشت.

• کاملا اثبات شده که مصرف مناسب فلوراید تاثیر قندها را در ایجاد پوسیدگی به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش می دهد. بنابراین نباید نقش فلوراید را در این خصوص از یاد برد.

پوسیدگی دندان یک بیماری اکتسابی است ولی از ژنتیک تاثیر می‌پذیرد. ژنتیک بر روی چند عامل موثر در پوسیدگی از جمله جریان و شرایط بزاق، ساختمان دندان و سیستم دفاعی دهانی اثر می‌گذارد. البته رعایت بهداشت و اصلاح تغذیه قادر است نقش ژنتیک را تحت شعاع قرار دهد.

بله. طی بوسیدن یا استفاده از قاشق مشترک، باکتریهای پوسیدگی‌زای دهان سایرین به کودک منتقل می‌شوند.

اگرچه پوسیدگی دندانی یک بیماری اکتسابی است ولی برخی عوامل همچون وضعیت بزاق و سیستم دفاعی دهان از ژنتیک تاثیر می‌پذیرد. مورد دیگری که در اعضای یک خانواده و ریسک پوسیدگی مشابهشان تاثیر دارد، شباهت در الگوی بهداشت دهان و مصرف مواد قندی در اعضای خانواده است. علاوه بر این، استفاده از قاشق مشترک می‌تواند باعث انتقال باکتریهای پوسیدگی‌زا در بین افراد گردد.

بنابراین، اگر نتوان گفت صد در صد اما می توان به جرات گفت به احتمال بسیاز زیاد کودک شما دچار وضعیت مشابهی می گردد؛ مگر اینکه والدین و به طور اثبات شده ای مادر طی دوران قبل از بارداری نه تنها دندانهای پوسیده اش را درمان کند، بلکه رژیم بهداشتی مناسب و مطلوبی را در پیش گیرد تا از ایجاد پوسیدگی در دهان کودک جلوگیری شود.

قطره آهن تنها قادر به تغییر رنگ دندانهای کودک بوده و مواد شیرین کننده بکار رفته در ترکیبات اغلب قطره‌های آهن کنونی از انواع غیرپوسیدگی‌زا هستند. بنابراین، مهم است که قبل و بعد از مصرف قطره آهن دندانهای کودک تمیز شده و به هیچ وجه، مصرف قطره آهن بدون دستور پزشک و صرفا بعلت تغییررنگ دندانها قطع نگردد.

موردی که در اینجا باید گوشزد شود این است که زمانی که دندانهای کودک دچار " پوسیدگی اولیه " می‌شوند (منظور شروع فرایند پوسیدگی که دندانها در واقع پوسیده هستند اما هنوز بدون تجهیزات لازم نمی‌توان پوسیدگی را دید)، به دلیل سطح ناصاف پوسیدگیهای اولیه، ذرات آهن روی این سطوح بیشتر تجمع کرده و به نوعی باعث " قابل مشاهده شدن " پوسیدگیی که از قبل در دهان وجود داشته می‌گردند کهالبته ارتباطی با قطره آهن ندارد. شاید به این خاطر است که والدین تصور می کنند قطره آهن باعث سیاهی و پوسیده شدن ناگهانی دندانها شده است .

فلوراید مهمترین ماده ای است که از نظر علمی و بطور اثبات شده دارای اثر ضد پوسیدگی است.فلوراید با کلسیم دندان واکنش داده و بلورهای معدنی‌ای تشکیل می‌دهد که در برابر انحلال و ایجاد پوسیدگی مقاومتر است. به این ترتیب از راههای مختلف شیمیایی و فیزیکی باعث پیشگیری از پوسیدگی، بازگشت پوسیدگیهای اولیه به حالت مینای سالم ( ترمیم پوسیدگی های اولیه ) و کنترل و به تعویق انداختن تخریب پوسیدگیهای موجود می شود.

دندانپزشک با توجه به ریسک پوسیدگی کودک شما، فواصل معینی برای فلورایدتراپی کودک در نظر می‌گیرد. اگر فلوراید بصورت کنترل شده و به طور مناسب مورد استفاده قرار گیرد هیچگونه عوارض سوئی ندارد .

عوامل متعددی باعث ایجاد پوسیدگی می شوند که یکی از آنها  قند موجود در شیر مادر است. میزان تاثیر این قند در ایجاد پوسیدگی نیز خود تحت تاثیر عوامل متعددی است.

لثه‌های نوزاد حتی پیش از رویش دندان باید تمیز شوند. پس از رویش اولین دندانهای نوزاد حول و حوش 6 ماهگی، این نیاز ضروری‌تر شده و باید دندانهای کودک را تمیز نمود؛ چرا که باقی ماندن شیر بر روی دندانها می‌تواند باعث پوسیدگی شود.

یکی از مواردی که باید مورد توجه قرار داد، رویش دندانها در سنین پایین(مثلا قبل از 6 ماهگی) است. معمولا چنین دندانهایی به دلیل رویش زودتر دارای مینای ضعیف تری بوده و در دوره طولانی تری در معرض عوامل پوسیدگی زا قرار دارند. بنابراین بهتر است در صورت رویش زودهنگام دندانهای کودکتان، با دندانپزشک متخصص کودکان مشورت کنید تا راههای به تاخیر انداختن خطر پوسیدگی و کمک به تکامل مینای دندان و از جمله راههای درست شیردهی و رعایت بهداشت را به شما آموزش داده و کودک را تحت کنترل قرار دهد.

دندانهای شیری تنها دندانهای موجود در دهان طی کودکی هستند؛ بنابراین کودک به منظور رشد، جویدن مطلوب غذا، انتخابهای متعدد غذایی، زیبایی و تکلم به این دندانها نیاز دارد.

علاوه بر کمک به غذا خوردن کودک و زیبایی، دندانهای شیری وظیفه حفظ فضا برای دندانهای دایمی را نیز بر عهده دارند و تا حدود 12 سالگی که دندانهای شیری خلفی می افتند، حفظ دندانهای شیری و یا گذاشتن فضانگهدار –در صورت از دست رفتن آنها- ضرورت دارد.

از طرف دیگر، در صورت عدم درمان، دندانهای شیری عفونی شده و از آنجا که دندانهای دایمی در زیر دندانهای شیری و درون فک قرار گرفته‌اند، این عفونت می‌تواند به دندانهای دایمی منتقل شده و در ساختار دندانهای دایمی نقص ایجاد نماید.

پوسیدگی دندانهای شیری از دو طریق ممکن است باعث آسیب دندانهای دایمی شود:

اول، از آنجا که جوانه دندانهای دایمی در زیر دندانهای شیری در داخل فک قرار دارند، عفونت دندانهای شیری ممکن است به دندان دایمی منتقل شده و به ساختار آن آسیب بزند.

دوم، پوسیدگی مثل سرماخوردگی یک بیماری عفونی قابل انتقال به دندانهای دیگر است و در صورت آلوده بودن محیط دهان در نتیجه پوسیدگی دندانهای شیری، دندانهای دایمی هم ممکن است درگیر شوند.

بنابراین توصیه می شود در صورت وجود پوسیدگی در دندانهای شیری، قبل از رویش دندانهای دائمی ( حدود 5 سالگی) به دندانپزشک کودکان مراجعه شود تا نه تنها در مورد ترمیم پوسیدگی های دندانهای شیری، بلکه در جهت آماده سازی محیط دهان برای رویش دندانهای دائمی اقدام شده و تدابیر متناسب پیشگیری از پوسیدگی برای کودک صورت گیرد.

ایجاد حفرهآخرین مرحله پوسیدگی دندان به شمار رفته و بطور ناگهانی رخ نمی‌دهد. در صورت ویزیت منظم کودک توسط دندانپزشک کودکان، مراحل اولیه پوسیدگی پیش از تخریب تاج قابل شناسایی است. بنابراین بهترین روش پیشگیری از چنین وضعیتی، ویزیت منظم کودک توسط دندانپزشک کودکان هر 6-3 ماه است.

این مساله چند علت دارد:

1- همانطور که نوزاد در سالهای اولیه زندگی به عفونت و بیماری حساستر است، این دندانها هم در دو سال اول پس از رویش حساستر بوده و مدتی طول می‌کشد تا مواد معدنی ساختار آنها تکمیل شده و مقاومت حداکثری را بدست آورند.

2- در چند سال اول پس از رویش آسیاهای اول دایمی، این دندانها انتهایی‌ترین دندانهای موجود در دهان کودک هستند و ممکن است هنگام مسواک زدن فراموش شوند.

اگر کودک شما از آن دسته افرادی است که با عقب بردن مسواک، حالت تهوع وی تحریک می‌شود، احتمال بیشتری وجود دارد که این دندانها تمیز نشده باقی بمانند. در اینصورت، بهتر است برای دریافت نکات لازم برای نحوه تمیز کردن این دندانها به دندانپزشک مراجعه نمایید.

3- آسیاهای اول دائمی به همراه دندانهای پیشین، دندانهایی هستند که در زمان تولد بطور فعال در حال تشکیل و جذب کلسیم و مواد معدنی از خون و محیط اطراف خود هستند . بنابراین این دندانها نسبت به پدیده زایمان و مشکلاتی که در بدو تولد (محسوس یا نامحسوس) برای جنین و نوزاد می تواند اتفاق بیافتد، آسیب پذیر بوده و می توانند به خوبی تشکیل نشوند و شش سال پس از تولد و در زمان رویش (حتی اگر ظاهری سالم و سفید داشت باشند) در نتیجه ضعف ساختمانی با ظاهر شدن در محیط دهان سریعا پوسیده شوند. این پدیده بسیار شایع بوده و امروزه در سطح جهانی مورد توجه خاص قرار گرفته است. بنابراین در حول و حوش سن شش سالگی به رویش دندانهای جدید پشت دندانهای آسیای دوم شیری (دندانهایی که حدود دو و نیم سالگی رویش یافته بودند) توجه کنید. بهتر است در هرصورت به دندانپزشک مراجعه نمایید اما اگر علائم زیر را مشاهده کردید سریعا کودک را نزد دندانپزشک کودکان ببرید:

• رنگ کدر یا تیره یا وجود هرگونه لکه سفید در یک، دو و یا تمامی دندانهای آسیای اول دائمی

• وجود لکه های کدر , رنگ تیره در لبه دندانهای پیشین فک بالا در بدو رویش (حتی در بسیاری موارد در دندانهای نیمه روییده این علائم قابل مشاهده است )

نیاز به درمان دندانپزشکی در سنین پایین، حکایت از ریسک بالای پوسیدگی در فرزند شما دارد. اتفاقا کودک شما بسیار بیشتر از سایر همسالان خود به رعایت بهداشت دقیق و اصلاح رژیم غذایی نیاز دارد تا پوسیدگی جدیدی در وی ایجاد نشده و درمانهای دندانپزشکی انجام شده با شکست مواجه نگردد.

با وجود ریسک پایین پوسیدگی در کودک شما، همچنان رعایت بهداشت و کنترل مصرف مواد شیرین نیاز است تا دندانهای فرزندتان همواره سالم بمانند.